ව්‍යාපාර සංවිධාන

1ව්‍යාපාර සංවිධාන වර්ග කිරීම

• හිමිකාරිත්වය අනුව: පෞද්ගලික අංශය (ඒක පුද්ගල, හවුල්, සංස්ථාපිත සමාගම්, සමූපකාර, සමිති) සහ රාජ්‍ය අංශය (දෙපාර්තමේන්තු, රාජ්‍ය සංස්ථා, රාජ්‍ය සමාගම්)
• අරමුණ අනුව: ලාභ අරමුණු කරගත් (ඒක පුද්ගල, හවුල්, සමාගම්, රාජ්‍ය සමාගම්) සහ ලාභ අරමුණු කර නොගත් (සමූපකාර, සමිති, රාජ්‍ය සංස්ථා, දෙපාර්තමේන්තු)
• පරිමාණය අනුව: සුළු හා මධ්‍ය පරිමාණ සහ මහා පරිමාණ. නිර්ණායක: ප්‍රාග්ධනය, සේවක සංඛ්‍යාව, බලශක්ති භාවිතය, වෙළෙඳපළ කොටස

ජන හා සංඛ්‍යා ලේඛන දෙපාර්තමේන්තුවට අනුව සේවකයන් 25ට අඩු ව්‍යාපාර සුළු හා මධ්‍ය පරිමාණ ලෙස සැලකේ.

2ඒක පුද්ගල ව්‍යාපාර

හිමිකාරිත්වය එක් පුද්ගලයෙකු සතු ව්‍යාපාරයයි. ලොව බහුලම ව්‍යාපාර වර්ගයයි.

• ලක්ෂණ: තනි ප්‍රාග්ධනය, ලාභ/අලාභ තනිව විඳීම, අසීමිත වගකීම, නෛතික පුද්ගලභාවයක් නැත, අඛණ්ඩ පැවැත්මක් නැත, ලියාපදිංචිය අනිවාර්ය නැත
• වාසි: පහසුවෙන් ආරම්භ කළ හැකියි, සියලු ලාභ අයිතිකරුට, රහස්‍යභාවය, ක්ෂණික තීරණ
• අවාසි: අසීමිත වගකීම, ප්‍රාග්ධනය සොයා ගැනීම දුෂ්කරයි, අඛණ්ඩ පැවැත්මක් නැත, තනි තීරණ අසාර්ථක විය හැකියි

3හවුල් ව්‍යාපාර

ලාභ ලැබීමේ අරමුණින් පොදුවේ ව්‍යාපාරයක් කරන පුද්ගලයන් අතර සම්බන්ධතාවයි. 1890 හවුල් ව්‍යාපාර ආඥා පනත බලපායි. ගණකාධිකාරීන්, නීතිඥයන්, වෛද්‍යවරුන් වැනි වෘත්තිකයන් බහුලව යොදා ගනී.

• සාමාජිකයන්: අවම 2, උපරිම 20 (2007 අංක 07 සමාගම් පනත)
• හවුල් ගිවිසුම: ලිඛිත, වාචික හෝ ව්‍යංග විය හැකියි. ප්‍රාග්ධනය රු. 1,000 හෝ ඊට වැඩි නම් ලිඛිත ගිවිසුමක් (හවුල් ඔප්පුව) අවශ්‍යයි
• වාසි: වැඩි ප්‍රාග්ධනය, විවිධ දක්ෂතා, වගකීම බෙදී යාම, සාමූහික තීරණ
• අවාසි: අසීමිත වගකීම, ලාභය බෙදී යාම, මතභේද, අඛණ්ඩ පැවැත්මක් සහ නෛතික පුද්ගලභාවයක් නැත

4සංස්ථාපිත සමාගම්

2007 අංක 07 සමාගම් පනත යටතේ ලියාපදිංචි කළ, නෛතික පුද්ගලභාවය ඇති, කොටස් නිකුත් කර ප්‍රාග්ධනය ලබා ගන්නා, කොටස් හිමියන්ගේ වගකීම සීමිත සමාගම්ය.

• වාසි: විශාල ප්‍රාග්ධනය, නෛතික පුද්ගලභාවය (තම නමින් ගිවිසුම්, බදු, වත්කම්), අඛණ්ඩ පැවැත්ම, සීමිත වගකීම, අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයක් මගින් කළමනාකරණය
• අවාසි: නීතිමය විධිවිධාන අධිකයි, ලාභය සහ අයිතිය බෙදී යයි

සීමිත වගකීම = කොටස්කරුවෙකුගේ වගකීම ඔහු මිලදී ගත් කොටස්වල වටිනාකමට පමණක් සීමායි.

5සමූපකාර සමිති සහ සමිති

සමූපකාර සමිතිය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදීව පාලනය වන, සාමූහික අයිතිය ඇති, පොදු අවශ්‍යතා ඉටු කරන ව්‍යාපාරයකි. අවම සාමාජිකයන් 10යි. 1972 අංක 05 සමූපකාර සමිති පනත යටතේ ලියාපදිංචි විය යුතුයි. උදා: විවිධ සේවා සමූපකාර සමිති, සණස.

• ලක්ෂණ: ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පාලනය, ස්වේච්ඡා හා විවෘත සාමාජිකත්වය, සාමූහික අයිතිය, පොදු අරමුණු
• අවාසි: ප්‍රාග්ධනය සීමිතයි, සමූපකාර ප්‍රතිපත්ති තුළම කටයුතු කළ යුතුයි

සමිති (ක්‍රීඩා, ගොවි, අන්‍යෝන්‍යාධාර සමිති) සමාජ සුභසාධනය අරමුණු කරගත් සංවිධානයි.

6රාජ්‍ය සංස්ථා සහ දෙපාර්තමේන්තු

• රාජ්‍ය සංස්ථා: සමාගම් පනත හැර වෙනත් පනතක් යටතේ පිහිටුවූ, අයිතිය රජය සතු ආයතන. රජය පත් කරන අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයක් පාලනය කරයි. නෛතික පුද්ගලභාවය සහ අඛණ්ඩ පැවැත්ම ඇත. උදා: ශ්‍රී ලංකා වරාය අධිකාරිය, ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලය, ශ්‍රී ලංකා ගමනාගමන මණ්ඩලය
• රාජ්‍ය දෙපාර්තමේන්තු: අමාත්‍යාංශයක් යටතේ රජයේ ඍජු පාලනයේ ඇති ආයතන. අරමුදල් අයවැයෙන්. උදා: දුම්රිය දෙපාර්තමේන්තුව, තැපැල් දෙපාර්තමේන්තුව
• දෙපාර්තමේන්තුවල අවාසි: රජයේ මූල්‍ය නීති හා චක්‍රලේඛවලට යටත්, තීරණ ගැනීමේ ස්වාධීනත්වයක් නැත, අතිරික්ත සේවකයන් නිසා ශ්‍රම පිරිවැය වැඩියි

7යෝග්‍ය සංවිධානය තේරීම සහ ලියාපදිංචිය

තෝරා ගන්න සලකන්නේ: අරමුණ (ලාභ හෝ සමාජ සුභසාධනය), පරිමාණය (මූල්‍ය ශක්තිය, පළපුරුද්ද, වෙළෙඳපළ), කළමනාකරණය කරන්නේ කවුද.

ඒක පුද්ගල ව්‍යාපාරයක් අයිතිකරුගේ සම්පූර්ණ නමින් හැර වෙනත් නමකින් කරනවා නම්, ආරම්භ කර දින 14ක් ඇතුළත පළාත් සභාවේ ව්‍යාපාර නාම ප්‍රඥප්තිය යටතේ නාමය ලියාපදිංචි කළ යුතුයි:

• 1. ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලයෙන් ඉල්ලුම් පත්‍ර දෙක ලබා ගැනීම
• 2. ග්‍රාම නිලධාරී සහතික කළ වාර්තාව, ඉල්ලුම් පත්‍රය සහ ගාස්තුව ප්‍රාදේශීය ලේකම්ට බාර දීම
• 3. ලියාපදිංචි සහතිකය ලැබීම සහ එය ව්‍යාපාරික ස්ථානයේ ප්‍රදර්ශනය කිරීම

ප්‍රයෝජන: අනන්‍යතාවක්, නාමයේ අයිතිය තහවුරු වීම, රජයේ දිරිගැන්වීම්, ණය ලබා ගැනීම පහසු වීම. (නාමය ලියාපදිංචි කළත් නෛතික පුද්ගලභාවයක් ලැබෙන්නේ නැහැ.)