පෘථිවියේ සංයුතිය

1පෘථිවි පද්ධතිය

ජීවීන් සිටින එකම ග්‍රහලෝකය පෘථිවියයි, වායුව, ජලය සහ සූර්ය ශක්තිය ඇති නිසා. මතුපිට වර්ගඵලය වර්ග කිලෝමීටර් මිලියන 510ක් පමණ වේ.

• වායුගෝලය
• ශිලාගෝලය
• ජලගෝලය
• ජෛවගෝලය

මේවා අතර අන්තර් ක්‍රියාකාරිත්වයක් ඇත: ජලගෝලයේ ජලය වාෂ්පීකරණයෙන් වායුගෝලයට එක් වී, වර්ෂණය ලෙස නැවත පොළොවට වැටේ.

2ශිලාගෝලය

පෘථිවි කබොල සහ ඉහළ ප්‍රාවරණය ඇතුළත් කලාපය ශිලාගෝලයයි. මහාද්වීප හා සාගර ශිලාගෝලයේ පිහිටයි. කබොල: මහාද්වීපික කබොල සහ සාගරික කබොල.

• මිනිසාගේ බලපෑම්: ඛනිජ කැණීමෙන් භූමි හායනය, වන හෙළි කිරීමෙන් පාංශු ඛාදනය, භූ දර්ශනය වෙනස් වීම, භූගත ජල මට්ටම වෙනස් වීම, අපද්‍රව්‍ය නිසා ස්තරවලට හානි

3වායුගෝලය සහ එහි ස්තර

පෘථිවිය වටා ගුරුත්වබලයෙන් රැඳී ඇති තුනී වායු ස්තරයයි. වැදගත්ම කොටස කි.මී. 120 දක්වා කලාපයයි. කි.මී. 5-6 දක්වා කලාපයේ මුළු වායුවෙන් 50%ක් පමණ ඇත.

සංයුතිය: නයිට්‍රජන් 78.09%, ඔක්සිජන් 20.95%, ආගන් 0.93%, කාබන්ඩයොක්සයිඩ් 0.03%, ඕසෝන් සහ අනෙකුත් වායු අංශුමාත්‍ර.

• පරිවර්තීගෝලය: කි.මී. 8-12 දක්වා. ඉහළට යන සෑම මීටර් 1000කටම උෂ්ණත්වය 6.4°C කින් අඩු වේ (පරිසර පතන ශීඝ්‍රතාව). සියලු කාලගුණ සංසිද්ධි මෙහි. ඉහළ සීමාව පරිවර්තී මණ්ඩලය
• අපරිවර්තීගෝලය: කි.මී. 48-50 දක්වා. උන්නතාංශය සමඟ උෂ්ණත්වය ඉහළ යයි. කි.මී. 20-30 අතර ඕසෝන් ස්තරය පාරජම්බුල කිරණ අවශෝෂණය කරයි. බොහෝ උල්කාශ්ම මෙහි දැවී යයි
• මෙසෝගෝලය: කි.මී. 80 දක්වා. උෂ්ණත්වය අඩු වේ. වායුගෝලයේ අඩුම උෂ්ණත්වය (-90°C) මෙහි
• තාපගෝලය: කි.මී. 120 පමණ දක්වා. උෂ්ණත්වය ශීඝ්‍රයෙන් ඉහළ යයි (මධ්‍යහ්නයේ 1100°C පමණ). එහි ඉහළ සීමාව වායුගෝලයේ ඉහළ සීමාවයි

පිළිවෙළ මතක තබා ගන්න: පරි - අප - මෙසෝ - තාප.

4ජලගෝලය සහ ජලචක්‍රය

පෘථිවිය මත ඇති සමස්ත ජලස්කන්ධය ජලගෝලයයි (ඝන කිලෝමීටර් මිලියන 1386ක් පමණ). සාගර ජලය 97.5%ක් වන අතර මිරිදිය 2.5%ක් පමණි. මිනිසාට භාවිතයට ගත හැකි මතුපිට මිරිදිය 1%ක් පමණ ඉතා සුළු ප්‍රමාණයකි.

ජලචක්‍රය: වාෂ්පීකරණය සහ ශාකවල උත්ස්වේදනය මගින් ජලය වායුගෝලයට යයි, ඝනීභවනය වී වර්ෂණය ලෙස පොළොවට වැටේ. කොටසක් මතුපිට ගලා යයි (අපධාවය), කොටසක් කාන්දු වී භූගත ජලය ලෙස ගබඩා වී උල්පත් හා ළිං පෝෂණය කරයි.

5ජෛවගෝලය

පෘථිවිය මත ශාක සහ සත්ත්ව විශේෂ ඇතුළත් සමස්ත ජීවී පරිසරය ජෛවගෝලයයි. සාධක: ජෛව (ශාක, සතුන්, වියෝජකයින්) සහ අජෛව (සූර්යාලෝකය, පස, ජලය, දේශගුණය).

• සීමාවන්: ශිලාගෝලයේ ශාක මුල් හා පාංශු ජීවීන් සිටින කොටස (මීටර් 2.5 පමණ), ජලගෝලයේ හිරුඑළිය ලැබෙන සාගර කොටස, වායුගෝලයේ පක්ෂීන් පියාසර කරන සීමාව (මීටර් 5000 පමණ)

6පෘථිවියේ ව්‍යුහය

• කබොල: පෘථිවි ස්කන්ධයෙන් 1%ක් පමණ. සාගරවල කි.මී. 5ක්, මහාද්වීපවල කි.මී. 60ක් පමණ ඝනකම. මහාද්වීපික කබොල ග්‍රැනයිට් (සියල් ස්තරය: සිලිකා + ඇලුමිනියම්), සාගරික කබොල බැසෝල්ට් (සිමැග් ස්තරය: සිලිකා + මැග්නීසියම්)
• ප්‍රාවරණය: කි.මී. 2900ක් පමණ ගැඹුරට, පෘථිවි ස්කන්ධයෙන් ⅔ක් පමණ. ඉහළ සහ පහළ ප්‍රාවරණය
• හරය: පිටත හරය ද්‍රව ලෝහ (නිකල් හා යකඩ), ඇතුළත හරය ඝන යකඩ
• කබොල සහ ප්‍රාවරණය අතර සීමාව මොහොරෝවිසික් අසන්තතියයි. ප්‍රාවරණය සහ හරය අතර සීමාව ගුටෙන්බර්ග් අසන්තතියයි

ශිලාගෝලය විශාල භූ තැටි හතකින් සහ කුඩා භූ තැටි කිහිපයකින් සමන්විතයි. ප්‍රාවරණයේ සංවහන ධාරා නිසා ඒවා ඉතා සෙමින් චලනය වේ.